خانه » کارگروه ها » روانشناسی و قرآن » تذکرات روانشناسی سوره فلق
موسسه خانواده سلامت بنیان 1-7_0 تذکرات روانشناسی سوره فلق روانشناسی و قرآن

تذکرات روانشناسی سوره فلق

تهیه و تنظیم: نسیم السادات قریشی زاده (کارگروه روانشناسی و قران موسسه خانواده سلامت بنیان)

تذکرات روانشناسی سوره فلق

کلمه فلق مثل فجر به معنای شکافتن است، شکافتن سیاهی شب یا سپیدی صبح. پناه بردن به خدا از خطرات، تنها گفتن با اعوذ حاصل نمی شود بلکه علاوه بر گفتن عمل نیز لازم دارد.

در این سوره در برابر سه شر بیرونی به یک صفت الهی پناه میبریم(از شر غاسق و نفاثات و حاسد، به صفت برب الفلق پناه بردیم)

اصلاح خود و جامعه، بدون استمداد و پناهندگی به خداوند امکان ندارد. چون شرور بر قلب و فکر انسان قفل می زند، باید به قدرتی پناه برد که شکافنده و شکننده قفل ها و موانع باشد(برب الفلق){تفسیر نور: محسن قرائتی}

فلق فعل ماضی است. اضافه اسم رب به الفلق اشاره به چنین ربوبیت وسیع و فراگیرنده ای دارد که پیوسته در درون جهان و زیر پوست ها و پرده های گوناگون، هر موجودی را می پروراند و چون آماده ظهور شدند آن پرده ها و پوست ها را سر شکاف می نماید و آن ها را پدید می آورد.{پرتویی از قران، آیت الله طالقانی}

چون در ابتدا بیان شده است قل اعوذ=بگو پناه می برم و مخاطب پیامبر(ص) می باشد می توان این طور برداشت کرد که خداوند می خواهد اینجا پیامبر(ص) را به عنوان الگو برای امتش قرار دهد که در روانشناسی به آن الگوبرداری گفته می شود به معنای تقلید که در روانشناسی بالینی یادگیری مشاهده ای نیز نامیده می شود. در رشد و پرورش رفتارهای انسان مکانیسم مهمی است. برخی از نظریه پردازان یادگیری اجتماعی مثل بندورا از مفهوم تقلید و یادگیری مشاهده ای در درمان اختلالات رفتاری استفاده کرده اند.{تاد،جودیت و بورهارت،آرتور،اصول روان شناسی بالینی و مشاوره،ترجمه فیروزبخت،تهران،رسا،1379،چاپ اول،ص375 و 376}

رب یکی از صفات خداوند است به معنای پرورش دهنده، می توان چنین برداشت کرد که معلم، مشاور و روان شناس و افراد دارای تجربه در یک زمینه که نیاز ماست را می توان طرف شود قرار داد و با آنها مشورت کرد.

من شر ما خلق

شر ما خلق یعنی شر از سوی مخلوقات است نه از سوی خالق و نه ناشی از خلقت.شر مطلق وجود ندارد و خداوند نیافریده است بلکه چه بسیار اموری که از یک زاویه شر دیده می شوند و از زاویه دیگر خیر. بعضی از سختی ها و فشارها شر نیست بلکه رمز تکامل است. قران سفارش می کند که با همسرانتان خوب رفتا ر کنید و اگر نسبت به آنان کرامت دارید، چه بسا در کنار آن الطافی نهفته است{تفسیر نور، محسن قرائتی}

باتوجه به اینکه در تفسیر آمده است که خداوند خالق شر نیست بلکه این مخلوقات هستند که شرور می باشند می توان این تذکر روان شناسی را برداشت نمود: نظریه لوح سفید جان لاک که اذعان می دارد ذهن آدمی به هنگام تولد همانند لوح سفیدی است که هیچ گونه فکر داتی در آن نقش نبسته، هر فکر و عقیده ای از راه تجربه و حواس حاصل می شود. یعنی انسان به خودی خود خوب یا بد آفریده نشده بلکه این تاثیرات محیط است که او را به سوی خوب یا بد بودن سوق می دهد. چون به عقیده لاک انسان از لحاظ اخلاقی خنثی و ازنظر روانی تاثیرپذیر است {روان شناسی رشد،لورابرک،سیدمحمدی}

 

و من شر غایق اذا وقب

مراد از غاسق هر موجود ظلمت آور باشد که تاریکی های معنوی را به همراه  خود می آورد و گسترش می دهد. آغاز شب است که تاریکی را به همراه می آورد. شب برای مردان خدا، زمان بندگی و عبادت است(آل عمران113) ولی برای نامردان زمان توطئه و تهدید و هجوم است(فلق3)

شرور پنهان و تاریکی ها در میان همه ی شرور شر حسادت، تفرقه افکنی، عهدشکنی و توطئه های پنهان اهمیت بیشتری دارد.

 

و من شر النفاسات فی العقد

نفاثات از نفث به معنای دمیدن و عقد جمع عقد به معنای گره است. تبلیغات سوء جوسازی ها، سخن چینی ها،جاسوسی ها و شایعه پراکنی ها نمونه هایی از النفاسات فی العقد است. یعنی می دمند تا محکمات را سست کنند. چنانکه کسانی با وسوسه و شک میان همسران فتنه گری می کنند. سخن یا حرکتی که روابط و دوستی های محکم را متزلزل کند نفاثات است و باید از آن به خدا پناه برد. شرور زبان های ناپاک. برخی از زنان به خاطر زیبایی و لطافت در گفتار می توانند مردان را در تصمیمات خود سست کنند. سحرو جادو. دشمن آنقدر می دمد تا تبلیغاتش موثر واقع شود. با وسوسه ها عقاید سست می شود و حرف اثر می کند.تفرقه افکنی{تفسیر نور، محسن قرائتی}

عقده در روان شناسی به گروه یا مجموعه ای از اندیشه ها و عقاید یا تکانه های مرتبط به هم گفته می شود که دارای حالت هیجانی مشترکی هستند و تاثیر قوی و معمولا ناهوشیاری بر نگرش ها و رفتار برجای می گذارند. این اصطلاح توسط کارل یونگ ابداع شد تا محتوای ناهوشیاری شخص را نشان دهد. در کاربرد عامه عقده تقریبا دلالت بیمارگون خالص دارد و الزاما با کاربرد آن در روان شناسی برابر نیست. از نمونه های اولیه در روانکاوی سنتی و انشعابات آن می توان به عقده قدرت در نظریه یونگ، عقده اختگی و ادیب در نظریه فروید و عقده حقارت در نظریه آدلر اشاره کرد{واندن پوس،گری آر.فرهنگ توصیفی انجمن روان شناسی آمریکا.جلد اول.ترجمه گروه مترجمین.ص378}

اختلال شخصیت نمایشی می تواند تذکر روان شناسانه ای در رابطه با زنانی باشد که با زیبایی و لطافت در گفتار خود می توانند مردان را در تصمیماتشان سست کنند. این اختلال شخصیت بیان می کند که افراد مبتلابه، تحریک پذیر، با دلربایی جذابیت های ظاهری و اغواگری و عشوه گری می کوشند در کانون توجه باشند.{کاپلان.جلد2.ص423}

همچنین در ذیل این آیه می توان به ویژگی بدگویی کردن نیز اشاره کرد که روان شناسان معتقدند این یک روش ایتدایی برای پذیرفتن شرایط زندگی است. وقتی شخصی شما را ناراحت می کند یا آتش حسادت درون شما زبانه می کشد، بدگویی کردن راهی است که به کنار آمدن  با این شرایط کمک کرده و ناراحتی تان را کاهش می دهد در نتیجه آرام تر می شوید.

 

و من شر حاسد اذا حسد

شرور حسادت ها و رقابت های منفی. تلاش برای به دست آوردن کمالاتی که دیگران دارند، غبطه و ارزش است ولی تلاش بررای نابود کردن کمالات دیگران حسادت است. زمینه ها زمانی خطرناک است که به فعلیت درآیند. حسادت کم و بیش در افراد هست. اقدام عملی براساس آن گناه است.{تفسیر نور،محسن قرائتی}

غبطه: من داشته باشم او هم داشته باشد(چون او دارد من هم تلاش کنم داشته باشم)

حسد: چون من ندارم او هم نباید داشته باشد

ایثار: من ندارم ولی او داشته باشد

بخل: من داشته باشم ولی او نداشته باشد

 

طبق مطالب بیان شده در تفسیر می توان چنین برداشت کرد کا افراد دارای اختلال شخصیت مرزی بی ربط به این موضوع نمی باشند زیرا این افراد دارای بی ثباتی و شدید بودن روابط فردی به صورت الگویی که مشخصه اش  تناوب میان دو قطب افراطی آرمان نمایی و بی ارزش نمایی است می باشند. همچنین بی ثباتی درحالت عاطفی به صورت واکنش پذیری آشکار خلق و نامتناسب و شدید بودن خشم یا دشواری در تسلط برخشم.

نیز می توان اختلال شخصیت ضد اجتماعی را هم در اینجا جای داد. اینان دست به تخریب اموال عمومی و یا مایملک فردی می زنند که دارای مرتبه بالاتر و بهتر از آنان است و به تعبیری علاقه ندارند کسی را که دارای امکانات بیشتری از آنان است را ببینند.{برداشت آزاد نویسنده از کاپلان}

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *